چارلز ام کاتر را می توان از بانیان علم کتابداری  خطاب کرد .

شیالی رامامریتا رانگاناتان (١٩٧٢-١٨٩٢) به عنوان پدر علم کتابداری هندوستان هستند .

کامران فانی ، پدر علم کتابداری در ایران می باشند.

ملویل لوئیس دیویی  Melvil Luis Dewey پدر کتابداری نوین در دهم دسامبر 1851 در آدامـز سنتر نیویورک متـولد  شـد.

دکتر عباس حری و دکتر رحمت ا... فتاحی از پیشکسوتان کتابداری ایران هستند

دکتر نوش آفرین انصاری را می توان مادر کتابداری ایران قلمداد کرد

 آشور بانیپال که از سال 626 تا 668 پیش از میلاد می زیست ، نخستین مفسر کار کتابداری در نظر گرفته می شود ،او  در شهر نینوا کتابخانه ای بزرگ تأ سیس کرد و کاتبانی را به کتابخانه بورسیپا ،گسیل داشت تا لوحه های گلی را استنساخ و نوشته های موجود در آنجا به کتابخانه نینوا منتقل کنند. «آشور بانیپال » را باید به حق کتابدار پادشاه باستانی تاریخ تمدن نامید.

 

کتابداری نوین با پیشگامانی چون چارلز ام کاتر، ملویل دیویی و رانگاناتان وارد مرحله تازه ای شد.

 

سیر تحول کتابخانه های ایران رامیتوانیم به طور منظم به دو دوره تقسیم کنیم که شامل کتابخانه های ایران باستان که حدود 550قبل از میلاد شروع و به سال 651میلادی (31قمری )ختم می شود و دوره دوم که پس از ورود اسلام به ایران تا عصر کنونی ادامه می یابد و در مجموع انها را به عنوان کتابخانه های اسلامی بررسی میکنیم که شامل کتابخانه های مساجد - اماکن مذهبی - مدارس دینی -   شخصی (شامل کتابخانه های پادشاهان و وزیران ) کتابخانه وزیران و دولتمردان - عالمان - ادیبان - اختصاصی - دانشگاهی -تخصصی و غیره ...

در طی این تاریخ طولانی که حدود 2550سال را در بر می گیرد هر گاه حکومتها و سلسه های ایرانی قدرت خودرا تثبیت کردند و در   مناطق مختلف تحت حکومت خود امنیت و نظم بوجود اوردند شاهد رشد و شکوفایی کتابخانه های بزرگ و متعددی هستیم . این روند درحکومت هخامنشیان و ساسانیان کاملا مشهودبوده که پس از ورود اسلام به ایران و بعد از دو قرن دوران گذار و انتقال و ایجاد حکومتهای مستقل ایرانی     شاهد  شکل گیری کتابخانه ها هستیم دراین دوره که همزمان با شروع قرون وسطی در اروپا علم و تمدن و  فرهنگ از  دنیای   غرب به   شرق  منتقل  می شد ودرحالیکه اروپا در دوران تاریکی به سر می برد کشورها و ملل اسلامی بخصوص ایران وارد دوره ای از تمدن درخشان اسلامی می شوند که بیش از ده قرن ادامه می یابد و مراکز فرهنگی و کتابخانه های ایران در طول تاریخ شاهد ضربات و تحولات عمده ای بوده اند که اهم انها عبارتند از:

 1)حمله  اسکندرمقدونی به ایران و شکست ایرانیان درسال 333قبل از میلاد و نابودی کاخ اپادانا در تخت جمشید که منجر به ازبین رفتن کتابخانه استخر گردید.

2) پیروزی مسلمان بر ایرانیان درسال 651میلادی "31ق "که موجب اسیب دیدن بعضی از مراکز فرهنگی و کتابخانه های ایران شد .

3) حمله مغول به ایران در سال 330 میلادی (628ق ) که باعث نابودی مدارس و کتابخانه های فراوانی درایران شد .

4) حمله محمود و اشرف افغان و سقوط دولت صفوی درسال 1135 ه ش (1170ق و 1756م)

که موجب رکود فعالیت های فرهنگی و کتابخانه گردید .

 

مشهور است که کتابداری به منزله یک پیشه به دوران پادشاهی آشوریان باز می گردد .  پادشاهی آشوریان همزمان با فرمانروایی بابلیان بود. آشور بانیپال که از سال 626 تا 668 پیش از میلاد می زیست ، نخستین مفسر کار کتابداری در نظر گرفته می شود ،او  در شهر نینوا کتابخانه ای بزرگ تأ سیس کرد و کاتبانی را به کتابخانه بورسیپا ،گسیل داشت تا لوحه های گلی را استنساخ و نوشته های موجود در آنجا به کتابخانه نینوا منتقل کنند. «آشور بانیپال » را باید به حق کتابدار پادشاه باستانی تاریخ تمدن نامید.

قدیمی ترین ابزارهای موجود درمورد تهیه کتاب در ایران ، به دوره صفویه مربوط می شود ، ابزاری که برای صحافی ، جلد کتاب مورد استفاده قرار می گرفته است .وهمین طور فعالیت هایی مانند ، وراقی ، خطاطی ، تذهیب ، جلد سازی ، صحافی ، چرم سازی ، زرکوب و دیگر فعالیت های مربوط به تولید غیر صنعتی کتاب دیگراینکه نام قدیمیترین کتابخانه ها وکتابداران از قرن نهم به بعد بطور مختصر در ایران به ثبت رسیده ، که در این تحقیق سعی شده به مهمترین آنها پرداخته شود وهمچنین کتابخانه های دوران تیموریان و صفویان و نیز تاریخچه کتابخانه ملی ایران وکتابخانه دانشگاه تهران تا سال 1340 اشاره شود . ودر پایان مروری  به نظراندیشمندان مختلف در مورد علم کتابداری واطلاع رسانی ونیزبه بحث در مورد  "کتابداران کتاب رسان و کتابداران اطلاع رسان " پرداخته شده است .

چهارشنبه 1389/02/15

تاریخچه کتابداری

   نوشته شده توسط: حمید رضا یوسفی    

تاریخچه کتابداری

مقدمه:

به زبان ساده تاریخ از زمانی شروع شد که بشر کتب و اسنادی از خود بر جای گذاشت و کتابداری در ترین شکل خود زمانی شروع شد که نوشته و کتاب به وجود آمد. کتابداری علمی است که با دانش مدون سر و کار دارد پس ابتدای دانش مدون آغاز علم کتابداری است.

از اطلاعات جسته گریخته ای که از دوران قدیم به دست آمده پیداست که کتابداران دارای ویژگی های خاصی بوده اند و هر کسی نمی توانست عهده دار این امر باشد. مثلا معمولا کتابداران افرادی دانشمند بودند. کتابداران کتابخانه های الواح گلین بابل و آشور را "استاد الواح مکتوب" می نامیدند. آنها لزوما افرادی کارآزموده بودند که می بایست فنون ویژه ای را می گذراندند و تعلیم می دیدن و سپس چند سال دوره کارآموزی می گذراندن تا در حرفه کتابداری متبحر شوند. پس اصل دانشمند بودن کتابدار یا نیاز به تعلیم کتابداران نشان دهنده اهمیت نقش کتابدار و ضرورت آموزش کتابداری بوده است. در قرون وسطی نیز بر کسب مهارت های فنی در حرفه کتابداری بسیار تاکید می شد.رشد کتابخانه ها موجب تغییراتی در حرفه کتابداری و پیشرفت علم کتابداری شد و ضرورت تربیت کتابدار و کارآموزی آنها بیشتر احساس شد و بدین ترتیب کتابداری نوین با پیشگامانی چون چارلز ام کاتر، ملویل دیویی و رانگاناتان وارد مرحله تازه ای شد.

 ایالات متحده

ملویل دیویی (1931-1851) که ابتدا کتابدار دانشکده امهرست بود و تلاش های وی در این مدت بر همگان آشکار است. وی در سال 1883 کتابدار کتابخانه نوبنیاد کالج کلمبیا شد و در آنجا فرصت یافت تا یکی از آرزوهای بزرگ خود را که اهمیتش در تاریخ کتابداری برتر از طرح رده بندی اوست یعنی آموزش رسمی کتابداری در سطح دانشگاه را عملی سازد. در ژانویه سال 1887 دیویی موفق شد دانشکده کتابداری  را در کلمبیا تاسیس کند(124:5 ) . نخستین دوره این آموزش در مدرسه تدبیر کتابخانه بطور رسمی با تاسیس یک کلاس 20 نفره شامل 17 زن و 3 مرد و 7 مدرس و کارمند شروع شد. بنابر این آموزش رسمی کتابداری در نیمه دوم قرن نوزدهم در آمریکای شمالی آغاز شد و پس از اینکه تلاش های دیویی نتیجه بخشید اندیشه ها و روش های مربوط به آموزش دانشگاهی کتابداری به تدریج به سایر نقاط جهان انتقال یافت و سایر دانشگاه ها نیز مبادرت به ایجاد دوره کتابداری نمودند.

دیویی طرفدار آموزش تمام وقت و چندساله با استفاده از امکانات انجمن کتابداران آمریکا بود. در سال 1889 دیویی از ایالت نیویورک به آلبانی منتقل و مدرسه کتابداری را هم به آنجا انتقال داد. بر اساس برنامه های اولیه که توجه زیاد بر موارد عملی کتابداری داشت امکان آموزشی نظام مند و فرصتی برای پرداختن به دورنمای نظام کتابداری به وجود آمد. 8 مدرسه کتابداری در سال های بعد توسط فارغ التحصیلان مدرسه دیویی تاسیس شد. نخستین مدارس کتابداری (به جز کلمبیا) به دانشگاه وابسته نبودند بلکه به موسسات فنی و کتابخانه های عمومی بزرگ تعلق داشتند. به تدریج کمیته هایی در آمریکا تاسیس شدند که این کمیته ها منجر به تاسیس انجمن هایی مثل انجمن مدارس کتابداری آمریکا شد. با سپری شدن سال های اولیه آموزش کتابداری نظریه هایی پدید آمد که تاثیر فراوانی بر آموزش کتابداری در قرن بیستم داشت مثل:

مدارس کتابداری وابسته به دانشگاه ها باشند.

فارغ التحصیلی از دانشگاه ها یکی از شرایط پذیرش دانشجویان کتابداری باشند.

هیات ویژه امتحانات ایجاد شود (55:8).

مدارس عالی کتابداری

این نظرات توسط مدارس کتابداری و انجمن های کتابداری مورد بحث واقع شد و سازمان های دیگری نیز تاثیر فراوانی در ایجاد حرکت هایی در این زمینه ها داشتند. مطالعاتی درباره استانداردها و اعتبار مدارس کتابداری انجام شد و این اقدامات در سال 1926 منجر به تاسیس مدرسه عالی کتابداری در دانشگاه هاروارد شد و در سال 1928 نخستین برنامه دکتری توسط این دانشگاه ارائه شد. چند سال بعد آموزش کتابداری قابلیت پیوستن به دانشگاه ها را کسب کرد و مدارس کتابداری وابسته به کتابخانه های بزرگ تعطیل شد و آموزش و تربیت کتابدار در دانشگاه ها به تدریج پیشرفت کرد.پذیرش دانشجو برای دوره های کارشناسی در نظر گرفته شد در حالی که تا قبل از سال 1924 مدارس کتابداری پذیرش دانشجویان را مشروط به دارا بودن مدرک کارشناسی کرده بودند. در این زمان کیفیت آموزشی اعضای هیات علمی بهبود یافت و کتب درسی بیشتر و بهتری در دسترس قرار گرفت. در مورد آموزش کتابداری گزارش های مختلفی منتشر شد و ضمن عرضه چشم اندازهای گوناگون از این آموزش بر نواقص برنامه های درسی هم تاکید شد و همایش های تخصصی مرتبط با آموزش کتابداری برگزار شد.

در سال 1950 اولین درس اطلاع رسانی و 5 سال بعد درس بازیابی اطلاعات در مدارس کتابداری تدریس شد و از آن پس گنجاندن مباحث اطلاع رسانی در برنامه های درسی مدارس کتابداری متداول شد (56:8).

در سال 1951 این نظریه بوجود آمد که کتابدار متخصص به کسی اطلاق می شود که 4 سال تحصیلات کارشناسی و یک سال مطالعات تخصصی را در یکی از مدارس کتابداری که برنامه هایش توسط انجمن کتابداران آمریکا تایید شده بود گذرانده باشد. در اویل دهه 1950 سال پنجم این آموزش به صورت یک دوره کارشناسی ارشد (MLS) جایگزین درجه کارشناسی قبلی (BLS)  گردید و چندین مدرسه هم در ارئه برنامه های مقطع دکتری به دانشگاه شیکاگو پیوستند.

دهه 1960 آموزش کتابداری ایالات متحده شاهد پیشرفتی سریع در رشد میزان ثبت نام دانشجویان و افزایش تعداد مدارس در جهت پاسخگویی به تقاضاهای ورود به این رشته بود و علت رشد و توسعه این رشته افزایش بودجه انواع کتابخانه ها بود. در دهه 1970 مطالعات فراوانی در زمینه آموزش کتابداری در ایالات متحده انجام شد (57:8).

 

انگلستان

آموزش کتابداری بریتانیا دوران متفاوتی را با آنچه در آمریکا بود طی کرده و این آموزش بیشتر تحت تاثیر جامعه بود و دیگر اینکه الگوی آموزش عالی انگلستان نیز با دیگر کشورها متفاوت بود.

اولین دوره دانشگاهی کتابداری در انگلستان در سال 1902 دایر شد و انجمن کتابداران تا سال 1977 عهده دار تعیین برنامه درسی و برگزاری امتحانات بود. از سال 1922 که پلی تکنیک های انگلستان به دانشگاه تبدیل شدند کلیه مدارس و گروه های کتابداری در موقعیت دانشگاهی قرار گرفتند.

برنامه های درسی طوری است که دانشجو بعد از گذراندن چند واحد اصلی علوم کتابداری موضوع و گرایش تحصیل خود را بر مبنای علائق و توانایی ها انتخاب می کند. دانشگاه ها در تعیین شرایط پذیرش دانشجو، ارزشیابی تحصیلی، تعداد واحدهای مورد نیاز برای اخذ مدرک، برنامه ریزی درسی و مانند آن مستقل عمل می کنند و در پذیرش دانشجو سابقه و تجربه کاری بسیار اهمیت دارد و در مواردی جایگزین مدرک تحصیلی می شود. حداقل زمان برای اخذ دیپلم تحصیلات تکمیلی 9 ماه، کارشناسی ارشد 12 ماه و دکترا 24 ماه است. برنامه های درسی به سمت تخصصی شدن پیش می رود و گرایشاتی مانند فناوری اطلاعات، مدیریت اطلاعات، اطلاعات تجاری، اطلاعات بهداشتی و ... پدیدار شده اند. استفاده از بورس یا وام تحصیلی برای دانشجویان امکان پذیر است. در انگلستان دوره های کارشناسی بسیار رایج است و بخش عمده کتابداران مورد نیاز بازار حرفه ای را تعیین می کند. 

ایران

تعیین نقطه آغاز برای آموزش کتابداری در ایران امری دشوار است. کتاب، کتابخانه و کتابداری در ایران دارای سنتی دیرینه است اما علم نوین آن به نسبت سنت دیرینه کتابداری در ایران بسیار دیر در این مرز و بوم پا به عرصه وجود گذاشت و شاید اولین نشانه های آن را در کتابخانه مدرسه دارالفنون بتوان جستجو کرد.

اما آموزش کتابداری نوین در ایران با تشکیل دوره های کوتاه مدت به همت مهدی بیانی و محسن صبا (نخستین متخصصین کتابداری در ایران) در دانشسرای عالی تهران آغاز شد و بر حسب ضرورت و نیازهای خاص آن زمان در سایر مراکز آموزش عالی ادامه یافت. در سال 1317 شورای عالی فرهنگ آیین نامه موقت دوره کتابداری را تصویب کرد. برخی درس های این دوره عبارت بودند از:

روش الفبایی کتابداری و سایر روش ها (30 ساعت)

کلیات کتابداری (30 ساعت)

تاریخ مختصر کتاب و کتابخانه های ایران و جهان (10 ساعت)

شناساندن کتاب های خطی (10 ساعت)

تاریخ خط و خطاطان معروف (10 ساعت)

اقسام مقدمه نویسی و سبک نگارش (20 ساعت)

 مدت دوره جمعا 120 ساعت بود و گواهینامه پایان تحصیل نیز داده می شد ( 64:8 ).

در سال 1320 در دانشگاه تهران نخستین دوره کوتاه مدت آغاز شد و این دوره ها با جدیت دنبال شد. در سال 1331 دو مدرس خارجی از اتریش و آمریکا برای تدریس دوره های کتابداری در محل سابق دانشکده ادبیات و دانشسرای عالی دعوت بعمل آمد. نخستین درس دانشگاهی کتابداری در سال 1336 در دانشسرای عالی که در آن زمان جزئی از دانشگاه تهران بود ایجاد شد و تا سال 1341 ادامه داشت و تدریس آن بر عهده ایرج افشار بود. ناصر شریفی نخستین دکتر ایرانی در کتابداری در سال 1338 دوره های کوتاه مدتی برگزار کرد و دوره های دیگری نیز توسط اساتید داخلی و خارجی برگزار شد که این دوره ها گرچه بسیار ضروری بود ولی به جهت کوتاه مدت بودن آن کافی نبود. در طی سال های 1343 تا 1344 مارگارت هاپکینز از طرف بنیاد فولبرایت بعنوان مشاور کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به ایران آمد و در زمان اقامت خود با کتابداران متخصص آن زمان که اغلب در دانشگاه های آمریکا درس خوانده بودند مانند مهین تفضلی، فرنگیس امید، شهلا سپهری، علی سینایی، هوشنگ ابرامی و ... جلساتی تشکیل داد و در همین جلسات پایه های انجمن کتابداری ایران و نیز تاسیس رشته کتابداری در دانشگاه تهران نهاده شد.

دانشگاه تهران از تجربه های ارزشمند مدرسان کتابداری استفاده کرد و به دنبال آن پروفسور آلیس لوهرر استاد دانشگاه ایلی نویز (ایالات متحده) برای تاسیس دوره کارشناسی ارشد رشته کتابداری در دانشکده نوپای علوم تربیتی دانشگاه تهران به ایران آمد. این دوره با این اهداف تاسیس شد:

1.      آموزش نیروی انسانی متخصص برای مدیریت کتابخانه های بزرگ ایران

2.      آموزش افراد متخصص برای راه اندازی دوره کتابداری دانشگاه های ایران(65:8) (29:2 )

در سال 1347 دوره ای به نام کهاد کتابداری در سطح کارشناسی به علت استقبال شایان توجه از رشته کتابداری دایر شد. کهاد کتابداری بدین قرار بود که دانشجویان دوره کارشناسی علوم تربیتی یا هر رشته دیگر می توانستند پس از پایان نیمسال سوم دروس غیر تخصصی خود را از درس های کتابداری انتخاب کنند و حداقل 30 واحد کتابداری و کارآموزی را بگذرانند.

در سال 1347 دانشگاه تبریز دوره کارشناسی کتابداری را با همکاری مانگالا (کتابدار هندی) تاسیس نمود و شرط ورود به آن موفقیت در آزمون ورودی دانشگاه ها بود.

در سال 1348 نخستین مقطع کاردانی کتابداری در دانشگاه عالی ایران زمین افتتاح شد. با وجود اینکه با تاسیس کارشناسی ارشد کتابداری در دانشگاه تهران گام های موثری در عرصه آموزش کتابداری برداشته شده بود و با تاسیس انجمن کتابداری ایران و مرکز خدمات کتابداری و مرکز اسناد و مدارک علمی پایه های کتابداری نوین در ایران استحکام یافته بود هنوز فارغ التحصیلان جوابگوی نیاز کتابخانه ها نبودند و به همین دلیل امر تشکیل دوره های کوتاه مدت آموزش کتابداری متوقف نگردید. در سال 1350 دوره های یک ماهه مرکز خدمات کتابداری آغاز شد.

در سال 1353 به همت هوشنگ ابرامی و دو مدرس هندی و آمریکایی دوره کارشناسی ارشد در دانشگاه و در سال 1356 دوره کارشناسی کتابداری در همین دانشگاه ایجاد شد. پس از آن دانشگاه جندی شاپور اهواز و بعد دانشگاه متحدین (الزهرا فعلی)، دانشگاه پهلوی سابق و آذرآبادگان نیز این رشته را ارائه نمودند. دانشگاه علوم پزشکی ایران در سال تحصیلی 57-56 نخستین دوره کارشناسی ارشد کتابداری پزشکی را برگزار کرد(269:5 ، 66:4 ).

در سال های انقلاب و سپس جنگ گروه های کتابداری نیز مانند سایر گروه های دانشگاهی با مسائل عدیده ای دست به گریبان بودند. در این سال ها مقطع کارشناسی در بسیاری از دانشگاه ها به مقطع کاردانی تبدیل گشت. در سال های بعد دانشگاه های فردوسی مشهد، اصفهان، دانشگاه آزاد اسلامی، تربیت مدرس، علامه طباطبایی و دانشگاه شاهد و مرکز آموزش کتابخانه ملی به تاسیس دوره های کتابداری در مقاطع مختلف همت گماشتند. تعدادی از دانشگاه های علوم پزشکی کشور نیز کتابداری پزشکی را ارئه کردند. دانشگاه ها با اعزام بخشی از کادر آموزشی خود به خارج از کشور برای شرکت در دوره های دکترا کوشیدند تا متخصصان کتابداری تربیت کنند(67:4 ).

در سال 1367 اولین گروه کتابداری بصورت نیمه وقت و در سال 1368 اولین گروه کتابداری دانشگاه آزاد اسلامی بصورت تمام وقت در واحد رودهن تاسیس شد. در سال 1370 گروه کارشناسی واحد تهران – شمال به آقای دکتر شکویی ایجاد شد. اولین دوره کارشناسی ارشد واحد علوم و تحقیقات نیز در سال 1376 توسط دکتر علی شکویی تاسیس شد. اولین دوره دکتری کتابداری در ایران در واحد علوم و تحقیقات در سال 1370 ارئه گشت. در حال حاضر 15 دانشگاه دولتی، 7 دانشگاه علوم پزشکی، 24 واحد پیام نور ، دو موسسه غیر انتفاعی و 32 واحد دانشگاه آزاد اسلامی در مقطع کاردانی و کارشناسی رشته کتابداری تدریس می شود و 6 واحد دانشگاهی دولتی و آزاد  نیز دارای دوره های تحصیلات تکمیلی کتابداری هستند. ابتدا دانشگاه آزاد مبادرت به تشکیل دوره دکتری نمود و پس از آن دانشگاه علوم پزشکی دوره دکترای مدیریت اطلاعات بهداشتی درمانی را در سال 1377 و دانشگاه مشهد و شیراز دوره مشترک خود را در سال 1378 تاسیس کردند. مدت دوره کارشناسی ارشد حداقل 2 سال، دکتری 3 تا 5/4 سال است و طبق گزارشات سازمان برنامه و بودجه میزان بیکاری برای فارغ التحصیلان دوره های تحصیلات تکمیلی در حد صفر است و هر سال حدود 70 نفر از تحصیلات تکمیلی فارغ التحصیل می شوند( 67:4).

 

 

منابع و ماخذ :

1.      باقری ، معصومه . نگاهی به یك قرن كتابداری در هند" . فصلنامه كتاب ، دوره دهم ، 1( بها 1378) : 48 – 61

2.      حیاتی ، زهیر.  آموزش های كتابداری و اطلاع رسانی در ایران : گذشته ، حال ، آینده ". فصلنامه كتاب ،دوره پانزدهم ، 1 ( بهار 1383) : 25 – 41

3.      دیلم صالحی ، حمید.  آموزش كتابداری در دانشگاه های دنیا": آفرینش (19: اسفند 1383) 9

4.      كیانی ، حسن .  آموزش كتابداری و اطلاع رسانی در ایران ". دائره المعارف كتابداری و اطلاع رسانی ، 1381 ج 1 : 64-67

5.      مزینانی ، علی . كتابخانه و كتابداری 0- تهران : سمت ، 1379 . 124

6.       همان : 124- 125

7.      همان : 269

8.      هوركس ، نورمن ، هیز، رابرت ام " آموزش كتابداری و اطلاع رسانی ". ترجمه حسن كیانی و زهرا اباذری 0- دائره المعارف كتابداری و اطلاع رسانی ، ج 1 تهران : كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران ، 1381. 55- 64

  RSS  

تاریخچه­ی کتاب و کتابخانه در باستان

از خرابه­های شهرهای باستانی سومریان چنین برمی­آید که سومریان در حدود 2700 سال پیش از میلاد کتابخانه­های شخصی، مذهبی و دولتی بر پا کرده بودند، مشهور است که کتابخانه­ی « تلو» مجموعه­ای متجاوز از 30000 لوحه­ی گلین داشته است، تمدن سومریان از 3500 سال پیش از میلاد پا گرفت و در عهد طلایی «اور» شکوفا شد.
مورخان سومری ثبت تاریخ جاری و بازسازی داستان گذشته­شان را آغاز کردند. کهن­ترین نظام نگارش شناخته شده «خط میخی» است و اعتبار سومری­ها به سبب ابداع این خط و خدمت بزرگ آن­ها به بشریت است.

برای نوشتن از قلم فلزی و تیزی (به شکل میخ) استفاده می­کردند و بر موادی چون گل نرم، عاج یا چوب می­نوشتند. برای این منظور کاتبانی تربیت شده وجود داشتند و پس از نوشتن گل نرم را می­پختند تا سخت شود قطعات گل پخته به صورت لوحه، نخستین کتاب­هایی است که تا کنون کشف کرده­اند. چون لوحه­هایی ابزار ثبت اطلاعات تجاری، آثار مذهبی شامل دعاها، مناسک، علایم جادویی، افسانه­های مقدس و حکایات و روایات قومی و ملی بودند.

می­بینیم که برای این لوحه ادبیات، اندیشه­های اجتماعی، سیاسی و فلسفی خود را حفظ کرده­اند و در میان مواد حفاری شده از خرابه­های شهرهای باستانی سومری لوحه­هایی وجود دارد که قطعات ادبی هزاران سال کهن­تر از ایلیاد در آن­ها نقش بسته است.

سومریان کهن­ترین ادبیات شناخته شده­ی انسان را تدوین کردند (موکهر جی،1375،ص81) از تمامی متونی که بر گل یا مواد مناسب نگاشته است و تاکنون به دست آمده در می­یابیم که 95 درسد این متون به امر بازرگانی، اداری و حقوقی ارتباط دارند.

فرهنگ سومری برای مدتی بیش از 1500 سال یعنی از نیمه­ی هزاره­ی چهارم تا آغاز هزاره­ی دوم پیش از میلاد بر سرزمین «رافدین» سیطره داشت. در ازای این تاریخ، نویسندگان سومری توانستند شمار بسیاری از متون را در موضوعات مختلف و در نسخه­های متعدد به نگارش درآورند. برخی از افسانه­های رایج مانند داستان «دلاور ناکام گیلگمشن» در نسخ­های فراوان و روایت­های گوناگون به جا مانده است. (استیویچ1373ص26).

سومریان این گل نوشته­ها را در معابد یا کاخ­های سلطنتی یا مدارس حفظ می­کردند (همان 1373ص 27) در حقیقت سومریان نخستین کسانی بودند که این دستاوردها را به این هدف روشن یعنی حفظ آن برای نسل­های آینده ثبت کردند. به عبارت دیگر سومریا ن کسانی بودند که به کتاب نقشی اختصاص دادند که تا به امروز با آن در ارتباط است. بدین معنا که دستاوردهای فرهنگی و فناوری انسان را پاس دارد و پاسخگوی اهداف قانونی و آموزشی و دیگر نیازهای روزانه او باشد. ( همان1373،ص 29).

پس از سومریان به تمدن بابلیان می­رسیم. بابلیان نوشتن خط میخی و همه­ی دانش­های ریاضی و ستاره شناسی و غیره را از سومریان آموختند. کتابخانه­هایی در معابد و قصرها وجود داشتند و یکی از مهم­ترین و بهترین نمونه­های آن­ها کتابخانه­ی «بورسیپا» بود که یکی از شاخص­ترین کتابخانه­های عصر باستان بود. از مهم­ترین آثار باقیمانده از تمدن بابلیان می­توان «قانون حمورابی» را نام برد.( همان1373،ص31،30).

کتابخانه­های آشوریان

پادشاهی آشوریان همزمان با فرمانروایی بابلیان بود. مشهور است که کتابداری به منزله­ی یک پیشه به آن دوران باز می­گردد. آشور بانیپال که از سال 626 تا 668 پیش از میلاد می­زیست، نخستین مفسر کار کتابداری در نظر گرفته می­شود وی در شهر نینوا کتابخانه­ای بزرگ تاسیس کرد و کاتبانی را به کتابخانه­ی بورسیپا گسیل داشت تا لوحه­های گلی را استنساخ و نوشته­های موجود در آنجا به کتابخانه­ی نینوا منتقل کنند. ( یتز،1989ص4).

«آشور بانیپال» را باید به حق کتابدار پادشاه باستانی تاریخ تمدن نامید. در تاریخ کتابخانه برای نخستین بار در کتابخانه­ی نینوا به فهرست بر می­خوریم . لوحه­ها با نظمی منطقی بر حسب موضوع یا نوع مرتب شده و هریک نشانه­ی شناسایی داشت و سیاهه­ی محتوای هر اتاقک یا حجره که بر سر در آن کنده کاری شده بود در فهرست نیز مندرج بود.
کتابخانه­ی آشور بانیپال در نینوا تصویر کم و بیش کاملی از رشد و پیشرفت نگارش و شکل و شیوه­ی نگهداری میراث انسانی در فرهنگ سومری، بابلی و آشوری را طی ادوار آغاز تاریخ در اختیار می­گذارد.

«گیتز» در همین ارتباط اظهار می­دارد که اگر سهم سومریان در تمدن بشر اختراع خط و نگارش و سهم بابلیان قانون بود، عطیه­ی آشوریان به آیندگان کتابخانه­ی سازماندهی شده به شمار می­رود. پس از مرگ آشور بانیپال کتابخانه به حیات خود ادامه داد تا اینکه در سال 612 پیش از میلاد «میدی کیازاس» نینوا را تخریب کرد و پس از آن شهر تجدید بنا نشد. به همین دلیل باستان شناسان توانستند باقیمانده­ی کتابخانه­ی آشوریان را به همان شکلی که سربازان میدی ترک کرده بودند کشف کنند. ( استیویچ 1373ص 42).

مصریان

تمدن باستان مصریان همزمان با تمدن­های سومریان و بابلی و آشوریان شکوفا شد اما کار مصریان از نظر شکل کتاب و مواد نوشتنی با آن­ها تفاوت بسیار داشت. ماده­ی نوشتنی آن برگ «پاپیروس» بود. از قلم مو مانندی به منزله­ی ابزار نگارش استفاده می­شد و شکل کتاب آن­ها طومار پاپیروس نام داشت و نگارش آن­ها به خط تصویری «هیروگلیف» انجام می­گرفت ( موکهرجی 1375ص 82).

مصریان خود کتاب را چنان بزرگ می­داشتند که گویی آن را می­پرستیدند. برای مثال در یکی از متون دیدگاه ژرفی را پیرامون ارزش در سخن نگارش یافته می­خوانیم : «انسان می­میرد و جنازه­ی او به خاک تبدیل می­شود و همه همروزگاران او چهره در نقاب خاک می­کشند و این کتاب است که یاد او را از زمانی به زمان دیگر انتقال می­دهد. نگارش سودمندتر از یک خانه­ی ساخته شده یا یک صومعه در غرب یا از یک قلعه­ی شکست ناپذیر یا یک بت در یک معبد است».(1373ص53)

طومارهای پاپیروس معمولا در کوزه­ی دهان گشاد (خم) گلی یا استوانه­های فلزی دارای نشانه­های شناسایی، نگهداری می­شد. قدیمی­ترین کتاب مصری و مشهورترین کتاب عالم به نام «پاپیروس پرس» که قبل از سال 2880 پیش از میلاد به نگارش درآمد، اکنون در کتابخانه­ی ملی پاریس نگهداری می­شود. ( موکهرجی، 1375، ص83).

در پرتو آب و هوای بسیار مناسب مصر، بسیاری از طومارهای پاپیروس به ویژه در گورستان­ها و بقایای معابد و حتی در خانه­های شخصی محفوظ مانده است. کتاب نگارش یافته به ورق پاپیروس در مصر شکل طومار داشت ( استویچ 1373 ص55).

به نظر می­رسد تنها نوشته­هایی که به تعداد فراوان در مصر استنساخ می­شد و به معرض فروش می­آمد «مرده نامه»ها بود. «مرده نامه» عبارت بوده است از مجموعه­هایی با متون مختلف که به سحر و جادو مربوط می­شد و از آن­ها انتظار می­رفته است که آسایش مدفون را در گور تامین نمایند. (همان،ص55)
زیباترین نمونه­های این مرده نامه­ها به نقاشی­های رنگارنگی زینت یافته بود که مناظری از زندگی انسان مدفون شده را در گور نشان می­داد. بسیاری اوقات گفته می­شود که این مرده نامه­ها کهن­ترین نگاشته­های مصور در جهان هستند. این مرده نامه­ها از سوی کاهنان نوشته می­شد. آن­ها در نسخه­هایی که برای فروش در بازار فراهم می­آوردند جایی را خالی می­گذاشتند تا در آن نام شخص متوفا را بنویسد. نسبت مرده نامه به کل کتاب­ها در مصر 95 % بود.( همان ،ص57).

کتابخانه اسکندریه

شاید بتوان بزرگ­ترین دستاورد تاریخی کتابخانه­ی دوران باستان را تاسیس کتابخانه­ی اسکندریه­ی مصر دانست. میان کتابخانه­های نینوا و اسکندریه شباهت­های قابل ملاحضه­ای وجود دارد، هر دو نهادهایی با ویژگی جهانی بودند که شاهزادگان حاکم، آن­ها را بنیاد نهادند هرچند اختلافات زیادی میان مواد نوشتنی و شکل کتاب آن­ها به چشم می­خورد.
در نینوا لوحه­های گلی و در اسکندریه طومارهای پاپیروس وجود داشت و چهار قرن میان بر پایی آن­ها فاصله بود.

سابقه­ی تشکیل کتابخانه­ی اسکندریه به زمانی بر می­گردد که اسکندر بر مصر تسلط یافت و دستور داد تا در کنار رود نیل شهری بزرگ به نام اسکندریه ایجاد کنند، به دلیل علاقه­ی فراوان وی به کتاب و هنر، بسیاری از عالمان و دانشمندان در آنجا جمع شدند. پس از مرگ اسکندر بطلمیوس اول جانشین وی شد و دستور داد تا بزرگ­ترین کتابخانه­ی آن زمان در اسکندریه ساخته شود در آن­جا دو کتابخانه به وجود آمد اولی در ناحیه­ای به نام «موزه» که حدود 200 هزار طومار پاپیروس داشت به عنوان بخش اساسی آکادمی دانشمندان و با حمایت بطلمیوس اول ساخته شد. مشهور است که هر کشتی­ای که در بندر اسکندریه لنگر می­انداخت کتاب­های داخل آن را به کتابخانه برده و پس از استنساخ از روی آن به داخل کشتی برگردانده می­شد. در هنگام حمله و تسلط رومی­ها، این کتابخانه حدود 700 هزار طومار پاپیروس داشت که از سراسر جهان گردآوری وبه زبان­های مصری، لاتین و دیگر زبان­ها نوشته شده بودند.
دومین کتابخانه در اسکندریه در ناحیه­ی «سراپیوم» که بطلمیوس سوم آن را ایجاد کرده بود در معبد «سراپیس» قرار داشت که در حدود 100 هزار طومار پاپیروس داشت. ( مزینانی 1379ص98).

از زمان سقوط اسکندریه تا کنون از نظر اندازه، چنین مجموعه­ای حتی در فرهنگ غربی یا در دوره­ی فرهنگی هم تکرار نشده است. کتابخانه­های اسکندریه نظر مردان مشهور تاریخ را به خود جلب نمودند. در میان کتابداران آن می­توان از«دمتریوس»، «زنودوتوس»، «اراتوستن»، «آپولونیوس»، «کالیما خوس» و بلند مرتبگان دیگر را نام برد.

روشن است که کتابداران اسکندریه دانشوران بزرگی بودند و کتابداری کار فرعی آن­ها به شمار می­آمد. آن­ها به گردآوری کتاب­ها و منابع اصیل می­پرداختند، آن­ها را فهرست نویسی می­کردند و به تهیه «کتابشناسی­ها» دست می­زدند. همچنین ویرایش کتاب­ها، ترجمه­ی آن­ها، نوشتن ادبیات و آثار خود و سرپرستی مرکز کتابت را نیز بر عهده داشتند.
به قولی در تاریخ کتابداری زمانی بود که کتابداران از بیشترین حرمت و احترام برخوردار بودند. افرادی بسیار مقتدر و متولیان آموزش به شمار می­آمدند. برای مشاهده­ی اوج این دوران باید به عزت اسکندریه باستان اندیشید ( موکهر جی 1375ص84).

کتابخانه­ی موزه را 47 سال قبل از میلاد مسیح «ژولیوس سزار» رومی به آتش کشید. کتابخانه­ی سراپیوم نیز زیر سلطه­ی «تئو دوسیوس کبیر» 395 سال بعد از میلاد که بسیاری از معابد بت پرستان را ریشه کن کرد از بین رفت. به هر حال آن­چه از کتابخانه­های اسکندریه باقی مانده بود پس از فتح مصر به وسیله­ی مسلمانان به طور کلی ازبین رفت. ( 1379ص 99).

برگر فته از اطلاعات علمی

  آشنایی با

نوش آفرین انصاری

مادر کتابداری ایران

متولد سال۱۳۱۸ هند
فوق ديپلم كتابدارى از سوئيس
فوق ليسانس كتابدارى از دانشگاه مك گيل كانادا۱۳۴۷
مسؤول راه اندازى بخش فنى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران۱۳۴۴ـ ۱۳۴۲
مديريت كتابخانه دانشكده ادبيات وعلوم انسانى دانشگاه تهران۱۳۵۰ـ ۱۳۴۷
تأسيس «گروه كتابدارى» در دانشكده علوم تربيتى۱۳۵۰
عضو شوراى كتاب كودك۱۳۴۲
رئيس و دبير شوراى كتاب كودك
ايجاد كتابخانه در روستا، مناطق محروم و دوردست، اردوگاههاى پناهندگان و كانون اصلاح و تربيت با هدف «كتابدارى اجتماعى»
راه اندازى كتابخانه فراگير براى كودكان و نوجوانان با هدف «كتاب براى همه»
تأليف ۳كتاب «تشكيل كتابخانه در روستا، «مجموعه مقالات درباره كتاب و كتابدارى» و «مدخل تاريخ شرق اسلامى»
برنده جايزه كتاب سال جمهورى اسلامى ايران۱۳۶۷
از اعضاى اصلى گردآورندگان ونويسندگان «فرهنگنامه كودكان و نوجوانان»
تأليف بيش از ۸۰مقاله در زمينه كتابدارى و... به زبانهاى فارسى و انگليسى
حضور، سخنرانى و داورى در بسيارى از رويدادهاى فرهنگى و جهانى مربوط به كتاب و كودك و اسلام شناسى و

 

 

منابع کارشناسی ارشد و دکتری

منابع آزمون کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی

كتابخانه و كتابداري

- تاريخ و فلسفه کتابداري/ نوشته ا. ک. موکهرجي؛ مترجم اسدالله آزاد.- مشهد: آستان قدس رضوي، موسسه چاپ و انتشارات، ‎۱۳۷۵.

 - تاريخ اصول کتابداري/ نوشته تامپسون، جيمزThompson؛ترجمه محمود حقيقي.- تهران: مرکز نشر دانشگاهي، ‎۱۳۶۶.

- شناختي از دانش‌شناسي (علوم کتابداري و دانش‌رساني)/ نوشته هوشنگ ابرامي؛.- تهران: نشر  كتابداري، 1379. 

- کتابخانه و کتابداري/ تاليف و تنظيم علي مزيناني.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها (سمت)، ‎۱۳۷۹.

- درآمدي بر کتابداري/ ترجمه و اقتباس حسين مختاري معمار.- شيراز: نشر قو، ‎۱۳۷۴.

- مباني علوم كتابداري و اطلاع‌رساني/ نوشته ريچارد اي رابين؛ ترجمه مهدي خادميان .-مشهد: كتابخانه رايانه‌اي، 1384 

مواد و خدمات مرجع و اصول كار مرجع

- مصاحبه در بخش مرجع کتابخانه/ نوشته الاين زارمبا جنريش و ادوارد جي. جنريش؛ ترجمه محمدحسين دياني.- اهواز: دانشگاه شهيد چمران، ‎۱۳۷۳.

- مباني مرجع: فنون پرسش کاوي و پاسخ يابي از منابع کتابخانه/ جرالد جهودا، جوديت شيک براوناگل؛ ترجمه و تاليف محمدحسين دياني، عبدالحميد معرف زاده، ويراسته اسدالله آزاد.- مشهد: آستان قدس رضوي، معاونت فرهنگي، ‎۱۳۷۰. 

- مرجع‌شناسي: شناخت خدمات و کتاب‌هاي مرجع/ نوشته نورالله مرادي.- تهران: فرهنگ معاصر، ‎۱۳۷۲.

- مقدمه‌اي بر خدمات مرجع عمومي/ جعفر مهراد.- شيراز: دانشگاه شيراز، ‎۱۳۶۷.

- اصول و خدمات مرجع در كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع رساني/ محمدحسين دياني

- جستجوي اطلاعات علمي و پژوهشي در منابع چاپي و الکترونيکي (شامل حوزه‌هاي علوم، فني مهندسي، کشاورزي ...)/ تاليف محمدرضا داورپناه؛ ويراستار محمدحسين دياني.- تهران: دبيزش، چاپار، ۱۳۸۱، ‎۱۳۸۲.

مجموعه‌سازي و فراهم‌آوري

- مجموعه‌سازي و فراهم‌آوري در کتابخانه‌ها/ تاليف محمدحسين دياني.- اهواز: دانشگاه شهيد چمران، ‎۱۳۷۷.

- مجموعه سازي در کتابخانه‌ها/ علي سينائي؛ ويراسته سيمين عارفي.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها (سمت)، ‎۱۳۷۶.

- مجموعه‌سازي: پيدايش، گزينش و گسترش مواد کتابخانه‌اي/ ريچارد گاردنر؛ ترجمه اسدالله آزاد.- مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهشهاي اسلامي، ‎۱۳۷۶.

- خدمات فني/ ويراستار پوري سلطاني.- [ويرايش ‎۸].- تهران: کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، ‎۱۳۷

- سفارش و خدمات تحويل مدرک (کتاب، پايگاه اطلاعاتي، مقاله، مجله و...)/ تاليف حميد محسني؛ ويراستار رزيتا بهزادي.- تهران: [ح. محسني]، ‎۱۳۷۷.

- مجموعه‌سازي و خدمات تحويل مدرک/ تاليف حميد محسني.- ويرايش دوم.- تهران: کتابدار، ‎۱۳۸۲.

- مجموعه‌سازي منابع الکترونيکي (راهنماي عملي)/ نوشته استوارت د. لي؛ ترجمه محمد زره‌ساز، عليرضا اسفندياري مقدم.- مشهد: کتابخانه رايانه‌اي، ‎۱۳۸۳.

- مديريت نشريه‌هاي ادواري: جنبه‌هاي نظري و کاربردي گزينش، فراهم‌آوري، سازماندهي و ارائه خدمات ادواري‌ها (چاپي و الکترونيکي)/ رحمت‌الله فتاحي، با همکاري يزدان منصوريان.- تهران: دبيزش، ‎۱۳۸۱.

سازماندهي مواد 

- فهرستنويسي: اصول و روشها/ تاليف رحمت‌الله فتاحي.- ويرايش 3.- مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، ‎۱۳۷9. 

- سرعنوان‌هاي موضوعي فارسي. (مقدمه). تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران.

- دستنامه قواعد فهرستنويسي/ تنظيم و تدوين ماندانا صديق‌بهزادي.- تهران: کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، ‎۱۳۷۳.

- خلاصه رده‌بندي دهدهي ديوئي و نمايه نسبي/ ملويل ديوئي؛ مترجم ابراهيم عمراني؛ ويراستار پوري سلطاني.- تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، ‎۱۳۷۲.

- درآمدي بر رده‌بندي و شماره‌سازي در نظام ديويي/ نويسنده بلومبرگ مارتي و هانسن، علي آدينه قهرماني.- تبريز: دانشگاه تبريز، ‎۱۳۶۹.

- رده‌بندي دهدهي ديويي: راهنماي عملي شماره‌سازي/ تاليف ركن الدين احمدي لاري و فاطمه مكي‌زاده .- تهران: نشر كتابدار، 1384.

- راهنماي استفاده از رده‌بندي كنگره/ فاطمه مرتضايي فرد.- تهران: سمت، 1383.

مقدمه‌اي بر آرشيو 

-  شناخت  اسناد آرشيوي/ غلامرضا فدايي عراقي.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها (سمت)، ‎۱۳۷۷ 

- مقدمه‌اي بر آرشيو/ تاليف محمدحسين دياني.- مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، ‎۱۳۷۷.

مواد سمعي و بصري 

- مواد غير کتابي در کتابخانه‌ها/ ريچارد فادر گيل، ايان بوچارت؛ مترجم کاظم خادميان.- مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهشهاي اسلامي، ‎۱۳۷۹.

اداره كتابخانه

- فنون مديريت براي کتابداران/ ادوارد اوانز؛ ترجمه فرشته ناصري.- مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهشهاي اسلامي، ‎۱۳۷۷.

- اداره کتابخانه/ طاهره علومي.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها (سمت)، ‎۱۳۷۶. 

آشنايي با پايگاه‌هاي اطلاعاتي

- مفاهيم و روشهاي ذخيره و بازيابي اطلاعات در نظامهاي کامپيوتري کتابخانه‌هاي ايران/ تاليف محمدحسين دياني و

- محمدرضا داورپناه.- ويرايش 2.-  مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، موسسه چاپ و انتشارات، ‎۱۳81. 

- آشنايي با بانکهاي اطلاعاتي/ آتش جعفرنژاد.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها (سمت)، ‎۱۳۷۹. 

- مديريت کتابخانه و مراکز اطلاع‌رساني/ تاليف حسينعلي براتي علويجه.- اصفهان: حسينعلي براتي علويجه، ‎۱۳۸۰.

آمار و روشهاي تحقيق

- آمار و روشهاي کمي در کتابداري و اطلاع رساني/ عليرضا هويدا.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها (سمت)، ‎۱۳۷۸.  

گزارش‌نويسي

- آئين نگارش علمي/ تاليف عباس حري.- [ويرايش ‎۲].- تهران: هيات امناي کتابخانه‌هاي عمومي کشور، دبيرخانه، ‎

- روشهاي تحقيق در کتابداري/ تاليف محمدحسين دياني.- تهران: مرکز نشر دانشگاهي، ‎۱۳۶۹.   

مواد و خدمات كتابخانه براي نوسوادان

- کتابخانه‌ها و سوادآموزي/ نوشته دبرا ويلکاکس جانسون با همکاري جنيفر ا. سول؛ ترجمه رحمت الله فتاحي؛ ويراستار اسدالله آزاد.- مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، ‎۱۳۷۳.

- مواد و خدمات كتابخانه براي نوسوادان/ زهره ميرحسيني.- تهران: سمت، 1383.

مواد و خدمات كتابخانه براي كودكان و نوجوانان

- ادبيات کودکان و نوجوانان: ويژگيها و جنبه‌ها/ نگارش بنفشه حجازي (فراهاني).- تهران: روشنگران، ‎۱۳۷۴.

- کتابخانه‌هاي کودکان/ نوشته ليونل ر. مک کولين؛ تهيه شده توسط سازمان انتشارات کانون پروش فکري کودکان و نوجوانان.- تهران: کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان، ‎۱۳۵۳.

- ادبيات کودکان/ علي‌اكبر شعاري‌نژاد .- تهران: اطلاعات، ‎۱۳۶۴. 

- ادبيات كودكان و نوجوانان و ترويج خواندن (مواد و خدمات كتابخانه‌اي براي كودكان و نوجوانان)/ تأليف ثريا قزل اياغ.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت)، 1383.

وسايل و تجهيزات كتابخانه 

- وسايل و تجهيزات کتابخانه/ تهيه و تنظيم از شيرين تعاوني (خالقي).- تهران: موسسه تحقيقات و برنامه‌ريزي علمي و آموزشي، مرکز خدمات کتابداري، ‎۱۳۵۲.

- ساختمان و تجهيزات کتابخانه/ تاليف پرويز عازم.- تهران: دبيرخانه هيات امناي کتابخانه‌هاي عمومي کشور، ‎۱۳۷۶. 

- استانداردهاي وسايل و تجهيزات کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رساني/ تهيه و تدوين شيرين تعاوني، با همکاري ناصر آصفي.- تهران: شيرين تعاوني، ناصر آصفي، ‎۱۳۷۷.

زبان انگليسي تخصصي

- انگليسي براي دانشجويان رشته کتابداري و اطلاع‌رساني ج(‎۱)و(2)/ تاليف ناهيد بني‌اقبال. تهران: سمت، 1378.

- متون تخصصي انگليسي: ويژه دانشجويان علوم کتابداري و اطلاع‌رساني و داوطلبان کنکور کارشناسي و کارشناسي ارشد (سراسري، دانشگاه آزاد، و پزشکي)/ گردآورندگان عليرضا رستمي گومه، حسين مختاري معمار.- تهران: چاپار، ‎۱۳۸۲.

ملزومات ديگر

- آشنايي با نشريه‌هاي ادواري كتابداري،گرايش آنها، ناشران آنها، فاصله انتشار، محتوا، بخش‌هاي نشريه.

- فصلنامه كتاب، فصلنامه پيام كتابخانه، كرانه، كتابداري (كتابخانه مركزي دانشگاه تهران)، آئينة پژوهش، نشر دانش، مشكوة ، …

- آشنايي با ابزارهاي اصلي كار كتابداري مثل«‌كتابشناسي ملي ايران» ( در شكل چاپي و الكترونيكي)، سرعنوان‌هاي موضوعي فارسي و لاتين، رده‌بندي ديويي، كنگره، قواعد فهرستنويسي انگلوامريكن، دستنامه قواعد فهرستنويسي، فهرست مستند اسامي افراد و مشاهير، فهرست مستند سازمان‌ها، اصطلاحنامه‌ها.

- آشنايي با منابع مرجع كه به صورت ادواري منتشر مي‌شوند، مثل « نمايه»، «كتابنامه»، «فهرست مقالات فارسي».

- آشنايي با سازمان‌هاي ايراني و بين‌المللي كه در زمينه كتابداري و اطلاع‌رساني فعاليت مي كنند، مانند: كتابخانه ملي، مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران، ايفلا، كتابخانه كنگره امريكا، كنفرانس اطلاع‌رساني كشورهاي مسلمان.

- آشنايي كلي با پايگاه‌ها و شبكه‌هاي اطلاع‌رساني مهم، مانند: LISA, ISA, ERIC,، پايگاه‌هاي فارسي،« فهرست مشترك نشريات» « ادواري چكيده‌نامه پايان‌نامه‌ها»و نرم‌افزارهاي فارسي: نوسا، پارس‌آذرخش، كاووش.

- آشنايي با اينترنت و امكانات آن

- آشنايي با برخي اصطلاحها و واژه‌‌ها در كتابداري، اطلاع‌رساني، كامپيوتر

 

 

منابع آزمون دکتری کتابداری و اطلاع رسانی

 

1-      ميراندا لي پائو. مفاهيم بازيابي اطلاعات. ترجمه اسدا... آزاد و رحمت ا... فتاحي. مشهد: دانشگاه فردوسي، 1379، 1380.

2-      ويليام آرمز. کتابخانه هاي ديجيتالي. ترجمه فرزانه شکوري و ديگران. تهران: نشر قو، 1381.

3-   فهرستهاي رايانه اي: کاربرد و توسعه. به کوشش رحمت ا... فتاحي. مشهد: دانشگاه فردوسي مشهد، تهران: مرکز اطلاعات و خدمات علمي جهاد سازندگي، 1379.

4-      اينترنت: جنبه هاي نظري و کاربردي آن، تاليف ابراهيم افشار زنجاني و ديگران. تهران: نشر کتابدار، 1378.

5-      عليرضا هويدا، آمار و روشهاي کمي در کتابداري و اطلاع رساني. تهران، سمت، 1378.

6-       ادوارد جي . اوانز. فنون مديريت  براي کتابداران . ترجمه فرشته ناصري، 1377.

7-   مباني، تاريخچه و فلسفه علم اطلاع رساني. زير نظر  عليرضا بهمن آبادي. تهران: کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1381.

8-   جان. م. کرايست. مباني فلسفه کتابداري آموزشي. ترجمه دکتر اسدا...  آزاد. مشهد، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوي، 1365.

9-      موکهرجي. تاريخ فلسفه کتابداري. ترجمه دکتر اسدا... آزاد. مشهد: آستان قدس رضوي. 1368.

10-   پيتز فاگمن. تحليلي موضوعي و نمايه سازي، مباني نظري و توصيه هاي عملي، ترجمه دکتر مزيناني. تهران: کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1374.

11-   رونالد  پاول. روشهاي اساسي پژوهش براي کتابداران. ترجمه نجلا حريري. تهران: دانشگاه آزاد اسلامي، 1379.

12-    روشهاي تحقيق در علوم رفتاري، تاليف زهره سرمد، عباس بازرگان و الهه حجازي. تهران: آگاه، 1376.  

13-    محمد حسين دياني. روشهاي تحقيق در کتابداري. تهران: مرکز نشر دانشگاهي: 1369.

14-   محمد حسين دياني. گلوگاههاي پژوهش در علوم اجتماعي. مشهد: انتشارات كتابخانه رايانه‌اي، 1382.

15-   ريچارد اي. رابين. مباني علوم كتابداري و اطلاع‌رساني. ترجمه مهدي خادميان. مشهد: انتشارات كتابخانه رايانه‌اي، 1383.

16-   آرلين. جي. تيلور. سازماندهي اطلاعات. ترجمه محمد حسين دياني. مشهد: انتشارات كتابخانه رايانه‌اي، 1380.

17-   محمد رضا داورپناه. اطلاعات و جامعه. تهران: دبيزش، 1384.

18-   عباس حري. مروري بر اطلاعات و اطلاع‌رساني. تهران: دبيرخانه هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، 1372.

19-   الانين زارمبا جنريش و ادواردجي. جنريش . مصاحبه در بخش مرجع کتابخانه. اهواز: دانشگاه شهيد چمران، 1377، 1380.

20-  جرالد جهود، و جوديت شيک راوناگل. مباني مرجع، فنون پرسش کاوي و پاسخ يابي از منابع کتابخانه . ترجمه و تاليف محمد حسين دياني و عبدالحميد معرف زاده. مشهد: موسسه انتشارات آستان قدس رضوي، 1370، 1377. صفحات 1-89.

21-   عبدالحسين آذرنگ. مترجم و مولف. اطلاعات و ارتباطات. تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1370.

22-   جستجوي اطلاعات علمي – پژوهشي در منابع چاپي و الکترونيکي. تاليف محمد رضا داورپناه، تهران: دبيزش، 1381.

23-   جان باد. ارتباط شناسي و کتابداري. ترجمه محبوبه مهاجر و نورا... مرادي. تهران: سروش، 1377.

24-  ريچارد ک. گاردنر. مجموعه سازي: پيدايش، گزينش و گسترش مواد کتابخانه اي. ترجمه اسدا... آزاد. مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي،1376، 1379.

25-    محمد حسين دياني. مجموعه سازي و فراهم آوري . اهواز: دانشگاه شهيد چمران. 1377،1380    

26-   اف. دبليو لنكستر. نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي: مباني نظري و عملي. ترجمه عباس گيلوري، تهران: نشر چاپار، 1382

 

مجله هاي تخصصي 1384-1380 ساله اخير:    

1-      فصلنامه کتاب

2-     مجله کتابداري و اطلاع رساني (آستان قدس رضوي)

3-     پيام کتابخانه

4-     اطلاع رساني (مرکز مدارک علمي ايران)  

5-      اطلاع شناسي (دفتر پژوهشهاي فرهنگي)